Dzisiaj bierzemy na warsztat temat, który wielu spędza sen z powiek, ale obiecuję, że po tym artykule polubisz go tak samo jak piątkowe popołudnie. Mowa o angielskich okresach warunkowych, czyli słynnych conditionals!

Zastanawiałeś się kiedyś, jak po angielsku powiedzieć „co by było, gdyby…”? Albo jak postawić warunek, od którego zależy przyszłość Twoich planów weekendowych? Okresy warunkowe to Twoja supermoc w angielskim, która pozwoli Ci swobodnie żonglować hipotezami, marzeniami, obietnicami i żalami.

Zapnij pasy, zaczynamy!

Conditionals – o co w tym wszystkim chodzi?

Wyobraź sobie, że każde zdanie warunkowe to prosta transakcja: jeśli spełni się warunek, to nastąpi określony rezultat. Coś za coś! W języku angielskim mamy cztery podstawowe rodzaje takich „transakcji” (plus kilka opcji dla zaawansowanych), które różnią się głównie… prawdopodobieństwem.

Każde zdanie warunkowe, niczym kanapka, składa się z dwóch części:

Zdanie z warunkiem (if-clause): Tutaj stawiamy nasz warunek, zaczynając najczęściej od słówka if.

Zdanie z rezultatem (main clause): Tutaj opisujemy, co się stanie, jeśli warunek zostanie spełniony.

Schemat wygląda tak:

If … (zdanie warunkowe) , … (zdanie wynikowe).

Co po polsku brzmi znajomo:

Jeśli … , to …

Pamiętaj, że możesz odwrócić kolejność! Wtedy jednak pozbywamy się przecinka – to ważna zasada interpunkcyjna:

(Zdanie wynikowe) … if … (zdanie warunkowe).

Choć if (jeśli, jeżeli) jest tu gwiazdą wieczoru, ma kilku fajnych kolegów, którzy czasem również pojawiają się na scenie:

• unless (chyba że, jeśli nie)
• provided / providing (pod warunkiem, że)
• when (kiedy)

Tyle teorii na start! Poniżej znajdziesz szczegółowe omówienie wszystkich okresów warunkowych, wraz z obszernymi przykładami. Ograniczyliśmy do minimum teorię, bo w gruncie rzeczy zasady są całkiem jasne i nie trzeba ich rozwlekać w wielostronicowe rozprawki. W kolejnych akapitach znajdziesz więc samo mięso.

Jeśli dopiero zaczynasz naukę conditionals, nie nastawiaj się, że zapamiętasz i zrozumiesz wszystko od razu. Przyswajaj angielskie okresy warunkowe po kolei, a po zapoznaniu się z teorią, rozwiąż kilka testów z conditionals i dopiero potem ucz się kolejnego. Specjalnie zebraliśmy całą wiedzę w jeden skondensowany artykuł, aby można było wracać do niego wielokrotnie wraz z postępem nauki angielskiego.

Czas poznać naszą gramatyczną ekipę. Zaczniemy od tego najbardziej przewidywalnego gościa.

Zerowy okres warunkowy (Zero Conditional) – pewniak nad pewniakami

Poznaj Zero Conditional – mistrza logiki i faktów. Używamy go, mówiąc o rzeczach, które są zawsze prawdziwe. Prawa natury, ogólne prawdy, Twoje nawyki – to jego żywioł. Jeśli coś dzieje się zawsze, gdy zachodzi dany warunek, to jest to właśnie zerowy okres warunkowy.

Spójnik if można tu często podmienić na when (kiedy), a znaczenie pozostanie bez zmian.

Budowa jest prosta jak drut:

If + Present Simple, … Present Simple.

W obu częściach zdania króluje czas teraźniejszy. Zobaczmy to w akcji:

If you heat ice, it melts.
Jeśli podgrzejesz lód, roztopi się. (Czysta fizyka, zawsze działa!)

When you heat ice, it melts.
Kiedy podgrzejesz lód, roztopi się. (To samo, tylko innymi słowami.)

If I am tired, I go to sleep.
Jeśli jestem zmęczony, idę spać. (Mój sprawdzony sposób na zmęczenie, za każdym razem.)

I feel happy when you come.
Kiedy przychodzisz, czuję się szczęśliwy.

If world is a stage, then life is a game.
Jeśli świat jest sceną, to życie jest grą.

If you learn, you get more intelligent.
Kiedy się uczysz, stajesz się inteligentniejszy. (Uniwersalna prawda!)

Możesz też użyć innych czasów teraźniejszych, jeśli sytuacja tego wymaga:

If you have packed, we are ready to leave.
Jeśli się spakowałaś, jesteśmy gotowi do wyjazdu.

I am bored if I am waiting for a doctor.
Nudzę się, jeśli (=ilekroć) czekam na lekarza.

A co powiesz na mały rozkaz? W części z rezultatem możesz śmiało użyć trybu rozkazującego:

Be careful if you go climbing.
Uważaj, gdy idziesz się wspinać.

Don’t buy Porsche unless you really need such an expensive car.
Nie kupuj Porsche, chyba że naprawdę potrzebujesz tak drogiego samochodu.

Zero Conditional działa też w przeszłości, gdy mówimy o dawnych, powtarzalnych zwyczajach:

We went home if it started raining.
Wracaliśmy do domu, jeśli zaczynało padać.

When we visited our grandma, we were given gifts.
Kiedy odwiedzaliśmy babcię, dostawaliśmy prezenty.

Zdania w zerowym okresie warunkowym są często ponadczasowe, są prawdziwe w teraźniejszości, przyszłości i przeszłości. Pamiętaj jednak, że okresu warunkowego używamy nie tylko do zdań, które są prawdziwe z punktu widzenia doświadczalnego czy naukowego, ale również do zdarzeń, które z naszego punktu widzenia są zawsze realne i prawdziwe.

Prawda, że proste? Zerowy conditional to Twój fundament. A teraz zbudujmy na nim coś więcej!

Pierwszy okres warunkowy (First Conditional) – realna przyszłość

Przechodzimy do First Conditional, czyli specjalisty od przyszłości, która ma realną szansę się wydarzyć. Nie mamy 100% pewności (w końcu to życie!), w innym wypadku użylibśymy po prostu zdania oznajmującego, ale prawdopodobieństwo jest wysokie. Planujesz weekend? Obiecujesz coś komuś? Przewidujesz konsekwencje? To narzędzie dla Ciebie!

Schemat do zapamiętania:

If + Present Simple, … Future Simple (will + czasownik).

Uwaga, super ważna zasada: Po if w zdaniach warunkowych nie używamy will, mimo że mówimy o przyszłości! To błąd, który Polacy kochają popełniać. Zapamiętaj: w części z warunkiem króluje teraźniejszość! Choć jak się pewnie już domyślasz, istnieje pewien wyjątek… (ale o nim później!).

Spójrz na przykłady:

If the weather gets better, we will go shopping.
Jeśli pogoda się poprawi, pójdziemy na zakupy. (Jest duża szansa, że chmury w końcu odpuszczą, prawda?)

If you visit me today, I’ll show you new photos.
Jeśli odwiedzisz mnie dzisiaj, pokażę ci nowe zdjęcia.

If you are late, your boss won’t be happy.
Jeśli się spóźnisz, twój szef nie będzie zadowolony.

If Paul and Mark see their mum, they’ll tell her about the accident.
Jeśli Paul i Mark zobaczą swoją mamę, powiedzą jej o wypadku.

Prawdopodobieństwo w powyższych zdaniach określa się bardziej pod względem teoretycznym – bez rozważania, czy sytuacja na pewno zaistnieje w przyszłości. Ważne jest, że istnieją warunki, aby dane zdarzenie było możliwe; że pod pewnym warunkiem jest on prawdopodobne.

Weźmy pod uwagę ostatnie zdanie. Sytuacja, że Paul i Mark spotkają swoją mamę (prędzej czy później) jest bardzo prawdopodobna i należy oczekiwać, że kiedyś ona nastanie. Jeśli tak się stanie, poinformują ją o wypadku. Sytuacja byłaby niemożliwa, na przykład wtedy, gdyby mama chłopców nie żyła. Wówczas nie byłoby możliwości, aby doszło do spotkania i w konsekwencji całe zdanie byłoby nierealne.

Czasem używamy konstrukcji first conditional, by nadać naszym słowom większej mocy, nawet jeśli trochę koloryzujemy:

If you don’t shut up, I’ll kill you.
Jeśli się nie zamkniesz, zabiję cię. (Spokojnie, to tylko taka figura retoryczna!)

If I ask her out, she’ll agree.
Jeśli zaproszę ją na randkę, zgodzi się. (Pełen optymizmu – i o to chodzi!)

Rzeczywsite prawdopodobieństwo jest określane przez osobę wyrażającą zdanie, może być jej subiektywnym odczuciem. Czasem celowo manipuluje się prawdopodobieństwem, aby uzyskać lepszy efekt retoryczny. Może być to trudne do zrozumienia na początku, ale z czasem poczujesz w czym rzecz.

Zamiast will, w zdaniu wynikowym możesz też użyć czasowników modalnych (can, should, may) lub konstrukcji be going to:

If you fail the exam, what are you going to do?
Co zamierzasz zrobić, jeśli oblejesz egzamin?

If you finish school, we can go to eat out.
Jeśli skończysz szkołę, możemy iść coś zjeść na mieście.

If you find his wallet, you should give it to him.
Jeśli znajdziesz jego portfel, powinieneś mu go oddać.

A pamiętasz o unless? To świetny zamiennik dla if … not:

Unless you apologise to me, I won’t come.
Jeśli mnie nie przeprosisz, nie przyjdę. (Czyli: Nie przyjdę, chyba że mnie przeprosisz.)

Pierwszego okresu warunkowego można swobodnie używać w sposób intuicyjny, bez pamiętanie zbędnych reguł i rozważań nad prawdopodobieństwem. Jeżeli jakieś zdanie w języku polskim przedstawilibyśmy w formie: jeśli coś się wydarzy, to stanie się coś innego, jest to wyraźny znak, że należy użyć pierwszego okresu warunkowego.

Trybu drugiego i trzeciego używamy do sytuacji hipotetycznych, przypuszczeń. Zamiast spójnika “jeśli”, uzywamy wówczas “gdyby”. Jeżeli zdanie nie jest w trybie przypuszczającym, nie jest hipotezą bądź nie wyraża wydarzenia nierealnego, możemy śmiało stosować first conditional.

Przyswoiliśmy już całkiem sporo teorii. To dobry moment, żeby ją przetestować w praktyce. Możesz zacząć od tego ćwiczenia: Zerowy i I tryb warunkowy, a później wybrać dowolny inny test z okresów warunkowych – mamy ich naprawdę sporo!

Dla Ambitnych – podkręcamy First Conditional!

Chcesz brzmieć jak native? Użyj tych konstrukcji:

Should / happen to – gdy coś jest możliwe, ale czujesz, że szanse są nikłe:

If you should meet Paul today, ask him to call me.
Jeśli spotkasz dzisiaj Paula (co jest mało prawdopodobne), poproś go, aby do mnie zadzwonił.

If you happen to get late, I’ll book a table for you.
Jeśli się przypadkiem spóźnisz, zarezerwuję dla ciebie stolik – czujemy, że mało prawdopodobne jest, że ktoś się jednak spóźni.

Można to też odwrócić i pominąć if: Should you meet Paul today, ask him to call me. (brzmi bardzo elegancko!)

W mowie potocznej także możemy pominąć if w niektórych sytuacjach:

Come in, and I’ll show you my new dress. = If you come in, ….
Jak wejdziesz do środka, pokażę ci moją nową sukienkę.

To be + to-infinitive – by podkreślić, że warunek musi być spełniony, aby coś innego mogło się wydarzyć:

If I am to pass this exam, I’ll have to learn a lot.
Jeśli mam zdać ten egzamin, będę musiał dużo się uczyć.

We should leave now if we are to get there before midnight.
Powinniśmy wyjechać teraz, jeśli mamy dotrzeć tam przed północą.

Even if – gdy chcesz pokazać, że zrobisz coś bez względu na wszystko:

Even if it doesn’t stop raining, I’ll go for a walk.
Nawet jeśli nie przestanie padać, pójdę na spacer.

will/would w zdaniu z if – to jest ten wyczekiwany wyjątek od reguły! Używamy go w bardzo uprzejmych prośbach:

If you will close the window, I’ll be very grateful.
Jeśli zechciałbyś zamknąć okno, będę bardzo wdzięczny.

Present Perfect w części if – jeśli chcesz podkreślić przyszłe konsekwencje wydarzenia, które już miało miejsce:

If I’ve failed the exam again, I’ll take a gap year and try to study harder.
Jeśli znowu obleję egzamin, zrobię sobie rok przerwy i postaram się uczyć pilniej.

Używając czasu Present Perfect w powyższym zdaniu, sugerujemy, że egzamin już napisaliśmy, lecz nie znamy jeszcze wyników. Porównaj:

If I fail the exam again, I’ll take a gap year and try to study harder.
W tym przypadku nie wiemy, czy egzamin już został napisany i czekamy tylko na wyniki, czy dopiero do niego podejdziemy.

Czujesz już tę moc? To świetnie! Bo teraz wchodzimy do strefy marzeń. Gotowy na odrobinę gdybania?

Drugi okres warunkowy (Second Conditional) – gdybanie i marzenia

Witaj w strefie „co by było, gdyby…”. Second Conditional to Twój bilet do świata hipotez, nierealnych sytuacji i marzeń dotyczących teraźniejszości lub przyszłości. Kiedy po polsku mówisz „gdybym był/miał/mógł…”, w angielskim włącza się właśnie drugi okres warunkowy.

Schemat to mały gramatyczny psikus:

If + Past Simple, … would + bezokolicznik.

Używamy czasu przeszłego (Past Simple), ale mówimy o teraźniejszości lub przyszłości! To sygnał, że odrywamy się od rzeczywistości.

Spójrz, jak to działa:

If I was taller, I would play in our school team.
Gdybym był wyższy, grałbym w naszym szkolnym zespole. (Fakt: nie jestem i raczej już nie urosnę, więc tylko sobie gdybam.)

If I had a sister, we would help each other.
Gdybym miał siostrę, pomagalibyśmy sobie. (Ale nie mam, więc to czysta fantazja.)

If I won 1 million USD, I would give up my job.
Gdybym wygrał milion dolarów, rzuciłbym pracę. (Szansa jest minimalna, więc to bardziej marzenie niż realny plan.)

If they knew English better, they would have better opportunites to find a good job.
Gdyby znali lepiej angielski, mieliby lepsze szanse na znalezienie dobrej pracy.

If there was a big supermarkt in our town, we wouldn’t have to go to the nearby city.
Gdyby w naszym mieście był duży supermarket, nie musielibyśmy jeździć do pobliskiego miasta.

Pro Tip: W sytuacjach formalnych i w klasycznym angielskim, dla 1. i 3. osoby liczby pojedynczej (I, he, she, it) zamiast was używa się were. Zwrot „If I were you…” (Gdybym był na twoim miejscu…) to absolutny klasyk!

If I were you, I would accept this job.
Gdybym był tobą, przyjąłbym tę pracę.

Podobnie jak w przypadku I okresu warunkowego, w II okresie również nie musimy uczyć się zbędnych reguł. Wystarczy pamiętać o słowie gdyby, którego obecność informuje nas o tym, że zdanie ma charakter hipotetyczny i należy użyć II okresu.

Pamiętajmy również, że często użycie konkretnego okresu warunkowego zależy od subiektywnych odczuć osoby mówiącej, która sama określa stopień prawdopodobieństwa danej sytuacji.

Porównajmy, żeby poczuć różnicę między I a II conditionalem:

I okres: If I have the money, I’ll give you some. (Jeśli będę miał pieniądze, dam ci trochę – realna możliwość).

II okres: If I had the money, I would give you some. (Gdybym miał pieniądze, dałbym ci trochę – ale ich nie mam i nie zanosi się na to).

Możemy też użyć tej konstrukcji do wyrażenia żalu za pomocą if only:

If only he were more responsible!
Gdyby tylko był bardziej odpowiedzialny! (Niestety nie jest.)

If only I had enough money!
Gdybym tylko miał wystarczająco pieniędzy!

Dla Ambitnych – podkręcamy Second Conditional!

Suppose / imagine – idealne do zadawania hipotetycznych pytań:

Suppose you won a new car, would you sell the old one then?
Przypuśćmy, że wygrałaś nowy samochód, sprzedałabyś wtedy stary?

Imagine you were accused of stealing his money, what would you do?
Załóżmy(=wyobraź sobie), że oskarżono cię o kradzież jego pieniędzy, co byś wtedy zrobił?

Were to – często wykorzystywaną konstrukcją jest także użycie to be to w czasie przeszłym, co podkreśla hipotetyczność danej sytuacji:

If you were to choose the best friend of yours, who would it?
Gdybyś miał wybrać swojego najlepszego przyjaciela, kto by nim był?

Could / might – zamiast would dla wyrażenia możliwości lub mniejszej pewności:

If I had more time, I could help you.
Gdybym miał więcej czasu, mógłbym ci pomóc.

Inwersja – w formalnym stylu możesz pominąć if i zacząć od were:

Were I to go to the party, I would take you with me.
Gdybym miał iść na imprezę, zabrałbym cię ze sobą.

Ta sama zasada może być zastosowana do czasowników should lub had. Konstrukcja ta używana jest przede wszystkim w formalnym i literackim języku pisanym.

If it weren’t for – by podkreślić, że coś zawdzięczamy komuś/czemuś:

If it weren’t for you, I would be unemployed now.
Gdyby nie ty, byłbym teraz bezrobotny.

If it weren’t for Paul, we wouldn’t be here.
Gdyby nie Paul, nie byłoby nas tutaj

But for + rzeczownik – jako alternatywa dla if it weren’t for:

But for your help, we wouldn’t be here.
Gdyby nie twoja pomoc, nie byłoby nas tutaj.

To była sprora pigułka wiedzy! Po takiej ilości teorii, zrób chwilę przerwy na praktykę. Polecam najpierw ćwiczenie II tryb warunkowy, aby utrwalić teorię, a potem I i II tryb warunkowy, żeby lepiej rozróżniać oba okresy.

Drugi okres warunkowy to potężne narzędzie do wyrażania emocji i snucia planów w alternatywnej rzeczywistości. A gdyby tak cofnąć się w przeszłość?

Trzeci okres warunkowy (Third Conditional) – żale i stracone szanse

A teraz zapnij pasy, bo odpalamy wehikuł czasu! Third Conditional przenosi nas w przeszłość, której już nie da się zmienić. To specjalista od płaczu nad rozlanym mlekiem, analizowania straconych szans i gdybania o tym, co by było, gdybyśmy kiedyś podjęli inne decyzje.

Jeśli chcesz wyrazić żal lub zastanowić się nad alternatywnym scenariuszem minionych wydarzeń, to jest Twój człowiek. Kluczowe jest tu poczucie „już po ptakach”. Mleko się rozlało, pociąg odjechał, egzamin oblany.

Budowa wygląda na skomplikowaną, ale to tylko pozory:

If + Past Perfect (had + III forma), … would have + III forma (past participle).

Spokojnie, rozłóżmy to na czynniki pierwsze:

Warunek (if-clause): had + III forma czasownika (np. had studied, had gone) – to czas Past Perfect, który cofa nas do momentu przed innym wydarzeniem w przeszłości.

Rezultat (main clause): would have + III forma czasownika (np. would have passed, would have seen) – to pokazuje nierealny rezultat w przeszłości.

Zobaczmy, jak ta maszyna czasu działa w praktyce:

If I had studied harder, I would have passed the exam.
Gdybym uczył się pilniej, zdałbym egzamin. (Fakt: nie uczyłem się, oblałem i już tego nie zmienię. Mogę tylko żałować.)

She wouldn’t have missed the train if she had woken up earlier.
Ona nie spóźniłaby się na pociąg, gdyby wstała wcześniej. (Ale zaspała, pociąg odjechał, kropka.)

If you had told me about the problem, I would have helped you.
Gdybyś powiedział mi o problemie, pomógłbym ci. (Nie powiedziałeś, więc nie pomogłem. Sytuacja z przeszłości jest zamknięta.)

We would have gone to the beach if it hadn’t rained.
Poszlibyśmy na plażę, gdyby nie padało. (Ale padało, więc nici z plażowania.)

Trzeci conditional to idealne narzędzie do analizy błędów i wyciągania wniosków na przyszłość. Jeśli chcesz od razu przetestować, czy wszystko rozumiesz, rozwiąż to ćwiczenie: III tryb warunkowy. A jeśli chcesz sprawdzić, czy rozróżniasz już wszystkie okresy warunkowe, mamy również w naszej bazie odpowiedni test podsumowujący: Tryby warunkowe – podsumowanie.

Mieszane okresy warunkowe (Mixed Conditionals) – gramatyczny koktajl

Myślisz, że to już wszystko? A co powiesz na mały miks? Mixed Conditionals to gratka dla zaawansowanych. Pozwalają połączyć przeszłość z teraźniejszością, tworząc naprawdę wyrafinowane konstrukcje. To jak zrobienie gramatycznego koktajlu z drugiego i trzeciego okresu warunkowego.

Są dwie główne kombinacje:

1. Przeszły warunek, teraźniejszy rezultat (III + II)

Mówimy o tym, jak coś, co stało się (lub nie) w przeszłości, wpływa na sytuację teraz.

Schemat: If + Past Perfect (III), … would + bezokolicznik (II).

If you had done your homework, you would have a lot of time now.
Gdybyś odrobił pracę domową (w przeszłości), teraz miałbyś mnóstwo czasu.

If you had passed the exam, you would be studying now.
Gdybyś zdał egzamin (kiedyś), teraz byś studiował.

If you had told me about the party earlier, I wouldn’t have to hurry now.
Gdybyś powiedział mi o imprezie wcześniej, nie musiałabym się teraz spieszyć.

2. Teraźniejszy warunek, przeszły rezultat (II + III)

Mówimy o tym, jak ogólna, stała cecha (prawdziwa teraz lub zawsze) wpłynęła na jakieś wydarzenie w przeszłości.

Schemat: If + Past Simple (II), … would have + III forma (III).

If she were faster, she would have won that race.
Gdyby była szybsza (ogólnie, jako cecha), wygrałaby tamten wyścig (w przeszłości).

If I were more intelligent, I would have got to the university.
Gdybym był bardziej inteligentny (ogólnie), dostałbym się na uniwersytet (kiedyś).

If I were you, I would have told her about the accident yesterday.
Na twoim miejscu (ogólna hipoteza) powiedziałbym jej o wypadku wczoraj (czynność w przeszłości).

Z wykorzystania obu konstrukcji mamy rzecz jasna odpowiedni test w naszej bazie ćwiczeń: Tryby mieszane i konstrukcje zaawansowane, który powinien pomóc Ci utrwalić opisaną teorię.

---

Uff, to była intensywna podróż! Od twardych faktów, przez realne plany, marzenia, żale, aż po gramatyczne koktajle. Okresy warunkowe to potężne narzędzie i klucz do płynnej, naturalnej komunikacji w języku angielskim.

Nie bój się ich używać! Im więcej będziesz ćwiczyć, tym bardziej intuicyjne się staną. A najlepsze miejsce do ćwiczeń? Oczywiście nasze ćwiczenia online z okresów warunkowych. Mamy dla Ciebie mnóstwo testów, które pomogą Ci opanować każdy z okresów warunkowych do perfekcji. Do dzieła!